Sparifé á almennum bankabókum hefur brunnið upp síðastliðin 30 ár
Hún er hjartnæm sagan um ástæðu þess að verðtryggingu var komið á með lögum á árinu 1979 til þess að sparifé landsmanna brynni ekki upp á verðbólgubálinu, eins og það hafði gert undanfarna áratugi. Sagan á afskaplega vel við það sparifé sem lífeyrissjóðunum er treyst fyrir en hún er öllu dapurlegri, ef ekki beinlínis sorgleg, þegar hún er sögð af almennu sparifé landsmanna sem hefur verið að brenna á bálinu allan verðtryggingartímann, þrátt fyrir allt. Þar fór í verra, fyrir suma. Skoðum þetta nánar.

Í fjárhagskerfinu, eplum & appelsínum, hefur verið komið fyrir reiknivél sem sýnir vaxtaþróun allt frá því að verðtryggunni var að fullu beitt, árið 1980. Allt til dagsins í dag hafa vextir á almennum sparisjóðsbókum verið neikvæðir, það er að segja lægri en verðbólgan – alltaf og án undantekninga í þessi 30 ár. Almennar sparisjóðsbækur eru ekki bankabækur þar sem lífeyrissjóðir geyma skyldusparnaðinn okkar heldur eru þetta bækurnar sem launin og okkar litli frjálsi sparnaður liggur yfirleitt inni á.

Verðtryggðir vextir hærri en óverðtryggðir yfir 30 ára tímabil
Það er margt merkilegt sem kemur í ljós þegar vaxtataflan er skoðuð. Eitt af því áhugaverða er að raunvextir, það eru vextir umfram verðbólgu, voru miklu hærri á verðtryggðum bréfum en óverðtryggðum á verðbólguárum níunda áratugarins. Þetta endurtók sig svo á árunum 1999, 2001, 2003 og 2008 og virðist vera með svipuðum hætti núna, árið 2010. Það sem verður að teljast enn merkilegra er að raunvextir verðtryggðra skuldabréfa hafa að meðaltali verið hærri en óverðtryggðra bréfa yfir 30 ára tímabil - frá árinu 1980 til ársins 2008!

Þetta er reyndar mjög athyglivert því að fræðimenn hafa nær undantekningarlaust haldið því fram að verðtryggðir vextir ættu að vera og væru lægri en þeir óverðtryggðu og rökstutt það meðal annars með Fisherlögmálinu svo kallaða en Fisherjafnan er almennt notuð við greiningu á nafn- og raunvöxtum og kennd er við bandaríska hagfræðinginn Irving Fisher. Ekki veit ég hvort íslenski veruleikinn er svona dæmalaus að Fisherjafnan eigi ekki við hann eða henni sé ætlað að sanna of mikið en hitt er öruggt að 30 ára víðtæk reynsla Íslendinga af verðtryggingu er afar áhugavert rannsóknarefni.

Tíundi áratugurinn - stöðugleiki og vaxtaokur
Áratugur stöðugleikans er líklegast réttnefni á tímabilið eftir þjóðarsáttarsamningana árið 1990 þegar verkalýðshreyfingin og vinnuveitendasambandið semja um kaupmátt en ekki krónutölu. Þetta er upphaf raunstærðanna í íslensku efnahagslífi sem ríkir enn að mest leyti þrátt fyrir brestina sem komu í það við lok tíundaáratugarins svo ekki sé talað um eftir “víkingatímabilið hið síðara”. Það sem er nokkuð merkilegt við stöðugleikatímabilið frá 1990 er að raunvextir eru vægast sagt mjög háir, að meðaltali eru þeir á milli 9 og 10% (athugið að ég er að tala um vexti umfram verðbólgu). Ég veit satt best að segja ekki hvernig íslensk fyrirtæki, og reyndar þjóðfélagið allt, lifði þetta vaxtaokur af á tímum þegar verg landsframleiðsla hækkaði að meðaltali aðeins um 2,5% - nema það hafi verið með gengdarlausri skuldsetningu. 

 

Kær kveðja,
Ingólfur H. Ingólfsson