Ég hélt erindi á ráðstefnu á vegum félagsvísindadeildar Háskóla Íslands í maí síðast liðnum sem ég nefndi “The Pay Back Society”, sem kalla mætti á íslensku, skuldagreiðslusamfélagið. Í erindinu gerði ég tilraun til þess að rökstyðja þrjár grundvallar samfélagsbreytingar sem orðið hafa á 20. öld og eru enn að gerast.  

Neyslusamfélagið (The Consumer Society)

Fyrsta breytingin átti sér stað eftir seinni heimstyrjöldina þegar einkaneysla verður drifkraftur efnahagslegra framfara en ekki sjálf vöruframleiðslan. Félagsfræðingurinn Daniel Bell skrifar fyrstur um þessa samfélagsbreytingu og lýsir henni sem grundvallar breytingu á eðli vinnunnar. Hann lýsir miklum vexti í þjónustu alls konar sem verður með tímanum mannaflsfrekari og jafnvel þýðingarmeiri fyrir efnahagskerfið en sjálfar framleiðslugreinarnar. Bell kallaði þetta nýja samfélag “Post-Industrial Society”. Aðrir fræðimenn hafa beint sjónum sínum að sjálfri neyslunni fremur en vinnunni eins og bandaríski félagsfræðingurinn Georg Ritzer sem hefur skrifað mikið um alþjóðavæðinguna og það sem hann kallar McDonaldiseringu heimsbyggðarinnar, og ekki má gleyma franska félagsfræðingnum Baudrillard sem reyndi einna fyrstur fræðimanna að útskýra neyslusamfélagið með bók sinni “The Consumer Society” sem kom fyrst út árið 1970.

Skuldasamfélagið (The Credit Society)

Í fyrirlestrinum færi ég rök fyrir annarri samfélagsbreytingu sem hefst við upphaf níundaáratugarins þegar ódýrt lánsfjármagn fer að streyma inn á alþjóðamarkaði. Þetta mikla peningamagn veldur ekki hækkun á neysluverði, eða dæmigerðri verðbólgu, eins og margir kennismiðir höfðu óttast, heldur olli hún eignabólu og auðsáhrifum, ekki bara á húsnæðismarkaði heldur einnig á hlutabréfa- og skuldabréfamarkaði. Fyrirtæki, fjárfestar og spákaupmenn gátu ekki gleypt við öllu þessum nýju peningum svo að almenningi var einnig hleypt að þessari peningauppsprettu með nánast óhindruðum aðgangi að lánsfé. Þar með hefst tímabil skuldasamfélagsins (e. The Credit Society). Skuldasamfélagið einkennist af nánast óheftum aðgangi að lánsfé til almennrar neyslu. Nýtt tímabil jafnræðis gengur í garð – jafns aðgangs allra að lánsfé. Með tímanum verður afar mikilvægt fyrir neytendur að hafa gott aðgengi að lánsfé ekki síður en að hafa vinnu og launatekjur sér til framfærslu. Lán verða að launauppbót; eins konar staðgengli launa. Það má því færa rök fyrir því að með óheftum aðgangi almennings að lánsfé hafi tekist að frelsa hann undan oki launavinnunnar, en í staðinn hafi hann orðið þræll lánadrottna og fjármagnseigenda.

Í fyrirlestrinum leitast ég einnig við að sýna fram á samhengi milli skuldasamfélagsins annars vegar og veikingar stéttarfélaga í hagsmunabaráttu fyrir umbjóðendur sína hins vegar. Ég dreg einnig fram sérstöðu verðtryggingar lánsfjármagns á Íslandi, stærð lífeyrissjóðanna og þýðingu þjóðarsáttarsamninganna í þeirri klemmu sem verkalýðshreyfingin er á milli fjármagns og launavinnu. Ég geri auk þess að umtalsefni áhrif raunvirðisviðmiða á mat á verðgildi fjármagns og sýni reyndar fram á að kenningin um mat markaðarins á raunvirði (svo kölluð Fisherjafna) er ekki óbrigðul því að hún stenst ekki fyllilega íslenskan veruleika.

Skuldagreiðslusamfélagið (The Pay Back Society)

Að lokum geri ég tilraun til þess að sýna fram á að samfélag 21. aldarinnar sé hugsanlega að þróast í takt við það sem ég kalla marghliðasamfélag (e. Multidimensional Society), þar sem við höfum annars vegar skuldagreiðslusamfélag (e. Pay Back Society) almennra neytenda og skattgreiðenda sem er órökrétt, siðferðilegt og lýðræðislegt og hins vegar samfélag lánveitenda og fjármagnseigenda (e. Society of Monetary Control) sem er rökrétt, faglegt en ólýðræðislegt. Hér leita ég meðal annars í smiðju þýska félagsfræðingsins Ernst Bloch sem kom fram með kenninguna um “Multiversum” til þess að skýra hvernig barbarismi nazismans gat þrifist í miðri hámenningu Evrópu á fyrrihluta 20. aldar. 

Ég er að vinna að því að gera fyrirlesturinn birtingarhæfan í einhverju tímariti svo að hann verði aðgengilegur þeim sem hafa áhuga á efninu. Hvort mér takist það er enn skrifað í skýin.

Kær kveðja,

Ingólfur H. Ingólfsson