Lán og verðlag – meinleg hugsanavilla

Því hefur verið haldið fram af sumum hagfræðingum að það sé eðlilegt að lán endurheimtist alltaf að raunvirði. Þeir segja sem svo að hafi ég fengið 100 króna lán í eitt ár og verðgildi peninga hafi rýrnað um 10% vegna verðbólgu þá eigi lánveitandinn að fá 110 krónur greiddar til baka, sem er raunvirði lánsins. Það hafi nefnilega allt hækkað um 10 krónur á þessu eina ári og til þess að lánveitandinn geti keypt það sama fyrir peningana, sama magn af vörum og þjónustu, og hann gat áður en hann lánaði mér peningana, þá yrði hann eðlilega að fá bætta verðrýrnunina og fá til baka 110 krónur. Þetta er því miður meinleg hugsanavilla. Skoðum það nánar.

Lán og verðlagáhætta í sögulegu samhengi

Lánastarfsemi esr í eðli sínu áhættusöm og hefur alla tíð verið, en hún hefur verið iðkuð svo lengi sem elstu heimildir ná til og reyndar hófst hún löngu áður en peningar voru fundnir upp. Það hefur aldrei verið sjálfgefið að lánveitandi fengi til baka það sem hann lánaði og það hefur meira að segja þótt ósiðlegt að taka vexti af lánum. Gríski heimspekingurinn Aristoteles (384 – 322 f.Kr.) taldi vexti ósiðlega og það viðhorf ríkti einnig lengi meðal kristinna manna og í Islam eru vextir bannaðir samkvæmt sharia lögum. Þegar peningalán færðust í vöxt, einkum vegna þess að ríki og þjóðhöfðingjar fóru að fjármagna stríðsrekstur sinn og embættiskerfi með lánum, eins og gerðist í Rómaveldi og svo aftur á síðmiðöldum allt til okkar dags, þótti réttlætanlegt að lánsfjáreigendur fengju vexti til þess að mæta áhættu sinni. Með áhættu á ég ekki eingöngu við útlánahættu, eða að peningarnir geti tapast, heldur einnig áhættuna af því að verðbólga rýri verðgildi þeirra, en það upplifðu Rómverja rækilega og í tvær aldir samfleytt frá dögum Júlíusar Cesars var verðbólga um 3,5% í Rómaveldi. Fall vestrómverska keisaradæmisins, kringum 476, telja sumir fræðimenn að megi meðal annars rekja til gríðarlegrar skuldasöfnunar keisaranna, sjóðþurrðar og mikils verðfalls rómverska dínarsins. Hljómar kunnuglega, ekki satt?

Lán og verðlagsáhætta á miðöldum

Helstu lánastofnanirnar á miðöldum voru á Ítalíu, í Toskana og Lombardí, og mestur var uppgangurinn í lánum til þess að fjármagna stríðsrekstur og greiða skaðabætur, halda úti vörnum og reka allt embættismannabáknið. Viðskiptalán voru hins vegar afar lítilfjörleg í samanburði við lán til opinbers rekstrar og til að mynda þekktust þau varla hjá viðskiptaveldi eins og Hansakaupmönnum fyrr en á 15 öld. En svo kom að því að ofurskuldsett ríki og konunglegir skuldunautar á Ítalíu, í Frakklandi og á Englandi gátu ekki staðið í skilum og stærstu lánastofnanir þessa tíma féllu hver af annarri í lok 13. aldar og allt fram á miðja 14. öld. Þessi saga hefur svo endurtekið sig oftar en einu sinni og oftar en tvisvar en þrátt fyrir það hefur það varla hvarflað að nokkrum manni að gera lánastarfsemi óháða verðlagsáhættu. Með því að tryggja lánsfjármagn gegn verðlagsbreytingum hyrfi einnig réttlætingin fyrir vaxtagreiðslum. Annað hvort velja menn verðtryggingu eða vexti - hvorttveggja er rökleysa.

Lán án verðlagsáhættu

Þeir hagsmunir sem liggja að baki því að sum ríki gefa út verðtryggð skuldabréf til fagfjárfesta, þó að í afar litlum mæli sé, snýr að trúverðugleika þeirra í hagstjórn en ekki að varðveislu sparifjár almennings, eins og íslenskir talsmenn verðtryggingar halda gjarnan á lofti. Útgáfa verðtryggðra ríkisskuldabréfa hefur þótt vera til marks um raunverulegan vilja ríkisvaldsins til þess að halda verðbólgu í skefjum vegna þess að færi hún úr böndunum myndi ríkið tapa stórfé á verðtryggingunni en aftur á móti hagnast á óverðtryggðum skuldum sínum. Kaupendur eru því viljugri til þess að kaupa ríkispappíra, líka þá óverðtryggðu, og ávöxtunarkrafan þeirra verður lægri vegna þess að ríkið mun hafa sömu hagsmuni og þeir að halda verðbólgu niðri.

Að lokum vil ég nefna til gamans einhverja þá skemmtilegustu rökvillu sem ég hef heyrt til réttlætingar á verðtryggingu lánsfjármagns en hún er sú, að láni maður einhverjum 10 hesta í eitt ár þá vilji maður fá þá aftur til baka en ekki bara níu hesta. Þessu geta allir verið sammála en eðli máls samkvæmt eru hestarnir árinu eldri þegar þeim verður skilað og það er heila málið.

Að koma okkur fávísum og illa upplýstum til bjargar

Í frumvarpi félagsmálaráðherra um aðgerðir vegna bankahrunsins, sem hann hefur lagt fyrir Alþingi, er ákvæði um einhliða breytingu á skilmálum verðtryggðra íbúðalána. Það þýðir að öll verðtryggð íbúðalán fara sjálfkrafa og óumbeðin í greiðslujöfnun en þeir sem ekki vilja það þurfa að óska sérstaklega eftir því að verða undanþegnir greiðslujöfnuninni, eins og segir í athugasemdum með frumvarpinu. En hvernig rökstyður ráðherra þessi ríkisafskipti og inngrip í frjálsa samninga? Í athugasemdum með frumvarpinu kemur skýringin: “Tilgangur þessa er að forða því að skuldurum nýtist ekki greiðslujöfnunin vegna skorts á upplýsingum um hana”. Það er nefnilega það, við erum svo illa upplýst að ríkið verður að hafa vit fyrir okkur í þessum málum og breytir því skuldasamningum okkar einhliða og óumbeðið. En hefur það ekki hvarflað að neinum að mér, fávísum og illa upplýstum skuldara, nýttist ekki greiðslujöfnunin og ég tæki því óvitandi á mig auknar byrðar vegna skorts á upplýsingum um hana?! Gæti ekki verið að ég stæði verr eftir greiðslujöfnun en fyrir hana, þrátt fyrir elskulegheit og velvilja ríkisins? “Vont er þeirra ránglæti, verra þeirra réttlæti”, hafði nóbelsskáldið eftir alþýðumanninum Jóni Hreggviðssyni.

En þarna er kannski komið fordæmi fyrir einhliða og lögboðnum breytingum á frjálsum skuldasamningum sem ættu að gagnast ríkisvaldinu til þess að breyta skilmálum verðtryggðra lána í óverðtryggð, eins og ég hef oft mælt fyrir en ríkið hefur ekki talið sig vera þess umkomin að gera. Það mætti jafnvel rökstyðja inngripið með því eigendur skuldabréfanna, bankar og lífeyrissjóðir, gætu grætt á breytingunni en gerðu sér bara ekki grein fyrir því. Raunvextir óverðtryggðra lána hafa nefnilega verið hærri en þeir verðtryggðu síðastliðin 20 ár og verða það líklega áfram ef kenningar hagfræðinnar reynast réttar.

Góða helgi vel upplýstu áskrifendur,

Ingólfur H. Ingólfsson