Afleiður og fjármálakreppan
Talið er að afleiðuviðskipti og þá einkum viðskipti með lánaafleiður (e. Credit derivatives) og skuldavafninga, eða undirmálslán eins og þeir eru almennt kallaðir, hafi valdið fjármálahruninu og sé ein mesta ógnin við fjármálakerfið í heiminum enn í dag. Margir málsmetandi aðilar eru svo áhyggjufullir að þeir vilja jafnvel banna slíka fjármálagerninga eða setja þeim afar strangar reglur í það minnsta. En hvað eru afleiður og hvað hafa þær með verðtryggð íbúðalán á Íslandi að gera? Skoðum málið.

Hvað er afleiða?
Við skulum leita til vísindavefjarins um skilgreiningu á afleiðum, en þar skrifar Gylfi Magnússon, dósent og núverandi viðskiptaráðherra: “Afleiður (e. derivatives) eru mjög víður flokkur verðbréfa sem öll hafa það sameiginlegt að greiðsluskylda útgefanda og þar með verðmæti afleiðanna fer eftir verðþróun annarrar eignar (hugsanlega margra). Nafnið vísar því til þess að verðmæti afleiðanna leiðir af verðþróun annarra eigna. Þær eignir sem afleiðurnar eru leiddar af eru kallaðar undirliggjandi eignir.” Og svo nokkru síðar bætir Gylfi við: “Afleiður er hægt að nýta í margvíslegum tilgangi. Meðal annars er hægt að nýta þær til að verjast áhættu.”

Afleiður eru ævagömul aðferð sem bændur og aðrir seljendur landbúnaðarafurða notuðu til þess að tryggja sér fyrirfram ákveðið verð fyrir uppskeruna og draga þannig úr áhættunni af verðsveiflum og sérstaklega verðfalli. Afleiður voru upphaflega ætlaðar til áhættudreifingar og til tryggingar á stöðugleika. Uppfinningasamir miðlarar og fjármálamenn hafa hins vegar í aldanna rás búið til allskonar afleiður og síðasta áratuginn náði hugmyndaflugið sínum hæstu hæðum og afleiður urðu að eins konar súperfjármálaafurðum. Í dag eru afleiður notaðar af fjárfestum í spákaupmennsku og til þess að margfalda áhættu og hagnaðarvon sína. Sérfræðingar ætla að svo kallaðar greiðslufallstryggingar (e. Credit Default Swap), sem er ein snilldar afleiðuuppfinningin, nemi einar og sér verðmæti allrar heimsframleiðslunnar. Það er mikið í húfi að heimurinn trúi því að það séu til nægir peningar til þess að greiða þessar skuldatryggingar, eða þykist í það minnsta trúa því.

Verðtrygging er ein tegund afleiðu
Verðtryggð lán er ein tegund afleiðusamninga svo kallaðra framvirkra samninga eða skilyrt afleiða því að samningurinn er um reglulegar greiðslur til langs tíma. Tilgangurinn með afleiðunni er að verja lánveitanda fyrir breytingum á verðlagi neysluvöru og húsnæðis. Ávinningur lántakans er talinn liggja í lægri vöxtum en ella. Skoðum þetta aðeins nánar.

Áhættutrygging lánveitanda
Það sem telst til undirliggjandi eigna í þessari tegund afleiðu, verðtryggðum skuldabréfum, eru verð á allskonar neysluvarningi framleiddum í útlöndum, verð á innlendum vörum og á íbúðarhúsnæði. Það má segja að kaupendur svona afleiða, lánveitendur, séu beint og óbeint að tryggja sig fyrir veðri og vindum í flestum heimshlutum þar sem neysluvörur okkar Íslendinga eru framleiddar. Það má einnig orða það svo að lánveitendur verðtryggðra afleiða séu að tryggja sig fyrir efnahagsóstjórn, slakri peningastjórn og gengisáhættu. Seljandi afleiðunnar, lántakinn, samþykkir að taka áhættuna á sig.

Ávinningur lántaka
Þá skulum við skoða ætlaðan ávinning lántaka af verðtryggingunni, en hann er talinn vera lægri vextir en á óverðtryggðum lánasamningum og er sú fullyrðing jafnan rökstutt með tilvísun í svokölluð Fisher áhrif (sjá fréttabréf 25. febrúar). Staðreyndin er hins vegar sú að raunvextir verðtryggðs skuldabréfs keypt í ársbyrjun 1980 hafa að meðaltali verið 7,28% til ársloka 2008 en raunvextir óverðtryggðra bréfa aðeins 6,58%, munar þar um 0,7 prósentustig sem vextir verðtryggða bréfsins eru hærri. Það má reyndar nota annan mælikvarða sem vísar í sömu átt. Ef talin eru þau ár sem verðtryggingin hefur gefið lántaka lægri vexti en óverðtryggð bréf er niðurstaðan sú, að í 16 ár af þeim 29 sem tekin eru til skoðunar eru verðtryggðu vextirnir hagstæðari fyrir lántakendur, í 13 ár óhagstæðari (sjá mynd. Heimild Hagstofan).

Almenn áhætta afleiðusamninga og verðtryggingar
Hún er vel þekkt áhættan sem fylgir afleiðusamningum. Evrópusambandið gaf út svo kallaða MiFID tilskipun sem var innleidd á Íslandi 1. nóvember 2007 í þeim tilgangi að verja almenna sparifjáreigendur og fjárfesta við áhættunum sem fylgja fjármálagerningum eins og afleiðum. MiFID leggur miklar kvaðir á fjármálafyrirtæki og ráðgjafa meðal annars um að upplýsa viðskiptavini sína um áhætturnar, svo miklar eru kvaðirnar að sum fjármálafyrirtæki veigra sér við eða jafnvel banna að almenningi verði boðið upp á slíkar fjárfestingar.

Í verðtryggðum lánum, sem algengast er að bjóða íbúðakaupendum hér á landi, er að finna alla almenna áhættuþætti afleiða eins og skuldsetningu og lítið eigið fé og því geti lítil breyting á undirliggjandi eign haft gríðarlegar afleiðingar fyrir lántaka, jafnvel gjaldþrot. Þessar viðvaranir er að finna á vefsíðum allra fjármálafyrirtækja í dag. Þó að þessi áhætta sé mjög vel þekkt í öllum heiminum, virðist afskaplega lítið vera gert úr henni hér á landi, almenningur er meira að segja hvattur til þess að samþykkja svona áhættusamninga og sjálft ríkisfyrirtækið, Íbúðalánasjóður, bíður ekki upp á aðra lánamöguleika. Þetta ætti að vera umhugsunarefni fyrir ríkisstjórnina.

Kær kveðja,
Ingólfur H. Ingólfsson