Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að þeir sem leiddu til stærstu gjaldþrota Íslandssögunnar skulu vera kallaðir til þess að eignast eða stýra endurreisn sömu fyrirtækja og þeir keyrðu í þrot.

Hvað er það sem réttlætir að þeir einstaklingar sem hafa gert mistök, sem eru stærri og alvarlegri en svo að þau hafi aðeins skaðað þá sjálfa og fyrirtæki þeirra heldur einnig allt íslenskt samfélag og fjöldann allan af erlendum fyrirtækjum og saklausu fólki, skuli vera kallaðir til þess að eignast fyrirtækin aftur og stjórna þeim? Það má orða spurninguna á einfaldari hátt: Hvað réttlætir að þeir sem eru ábyrgir fyrir stærstu gjaldþrotum sögunnar skuli vera best treyst til þess að eiga og stjórna fyrirtækjum?

Góðir stjórnendur
Opinbera skýring er sú að fyrri eigendur hafi verið svo gott stjórnendateymi og þeim hafi tekist vel að byggja upp stórfyrirtæki á sínum tíma og erlendir lánadrottnar vilji að sömu menn eignist og stjórni fyrirtækjunum, sem ég hef reyndar aðeins heyrt frá íslenska bankastjóranum en ekki frá erlendu eigendunum. En hvað um það. Þessi skýring er svo fátækleg og götótt að hún dugar varla sem fimmaurabrandari en það dapurlegasta er að hún mun sennilega fá að standa sem full boðleg fyrir endurreisn íslensk viðskiptalífs – að öllu óbreyttu.

Til þess að átta sig á því sem er raunverulega á ferðinni verður maður sennilega að taka opinberu skýringuna alvarlega og leita að sannleikskorninu í henni og siðferðinu sem liggur að baki henni. Því að svo fáránleg sem fimmauraskýringin er þá datt hún ekki ofan af himnum.

Það sem hefur einkennt viðskiptalífið allt frá áttunda áratug síðustu aldar er sú skoðun að tilgangur fyrirtækja væri sá einn að hámarka hagnað eigenda sinna. Áhrifamesti talsmaður þessara viðhorfa var efalaust Milton Friedman en hann ritaði grein um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja árið 1970 sem hefur verið hornsteinn þessara viðhorfa allar götur síðan.

Hagnaður og siðferði
Hámarks hagnaður er algerlega siðlaust viðmið, ekki í þeim skilningi að það sé vont markmið heldur er það merkingarlaust. Það segir sig sjálft að fyrirtæki er ekki hægt að reka nema að það skili hagnaði og fyrst svo er þá hefur það enga merkingu að gera það að æðsta og eina markmiði fyrirtækisins. Það er eins og að segja að tilgangur lífsins sé að draga andann því að án þess getur maður ekki lifað.

Mín nærtækasta skýring á því sem er að gerast í endurreis viðskiptalífsins á Íslandi, og reyndar víðast hvar í heiminum, er sú að þeir sem keyrðu allt í þrot voru þeir hinir sömu og náðu mestum árangri við að hámarka hagnað eigendanna – á meðan allt lék í lindi. Fyrri stjórnendur hafi í raun sannað að þeir séu hæfastir til þess að ná markmiðinu um hámarks ágóða, en setja verði þeim einhverjar skorður svo að ekki fari aftur jafn mikil verðmæti í súginn. Viðskiptalífið gerði sem sagt ekkert rangt með því að stefna að hámarks hagnaði (einfaldlega vegna þess að markmiðið er ekki siðferðilegt - hvorki gott né slæmt) en menn urðu gráðugir (sem fellur undir mælikvarða siðferðisins, og er slæmt) og því fór sem fór.

Ef við viljum að viðskiptalífið starfi eftir siðferðilegum markmiðum þá þarf það augljóslega að setja sér annað takmark en hagnað og líklega færi þá betur á því að láta fyrirtækin í hendurnar á öðrum mönnum. Vilji menn hafa allt óbreytt, þá er líklega skynsamlegast að standa að endurreisninni nákvæmlega eins og verið er að gera.

Kær kveðja,
Ingólfur H. Ingólfsson