Það kom mér satt að segja á óvart að Hæstiréttur skyldi ekki rökstyðja niðurstöðu sína í gengislánamálinu með tilvísun í forsendubrest. Það er að mínu mati fátt sem hefur brugðist jafn hrapalega og íslenska fjármálakerfið. Það má einnig halda því fram að bankarnir og stjórnkerfið allt hafi vísvitandi eða af gáleysi blekkt fólk til viðskipta við bakakerfi sem var að sigla í þrot. En það er skilningur sama banka- og stjórnkerfis að forsendur lánasamninga – sumra lánasamninga svo ekki sé farið með ýkjur  – hafi ekki brostið heldur skuli þeim aðeins breytt og þá þannig að vextir verði jafn háir þeim sem lántakendur voru að flýja með því að taka gengisáhættuna. Ég verð þó að segja að af öllu illu var skárra að fá á sig dæmda óverðtryggða vexti en þá verðtryggðu.

Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, hefti 9, er farið gagnrýnum orðum um þá sem mæltu með gengislánum, og er ég nefndur þar til sögunnar meðal annarra, en ég mælti opinberlega með slíkum lánum frekar en verðtryggðum í ársbyrjun 2007. Rök skýrsluhöfunda eru að lán í erlendum gjaldmiðli séu mjög áhættusöm, sérstaklega fyrir þá sem hafa tekjur í annarri mynt. Þetta er rétt svo langt sem það nær, en rökin ná bara ekki til íslensks veruleika og það vissu sumir og mæltu þess vegna með erlendum lánum.

Reynslan hefur sýnt að það er mun áhættusamara að taka verðtryggt lán í íslenskum krónum en erlent lán, og það þrátt fyrir að gengi krónunnar hafi hrunið með fjármálakerfinu haustið 2008. Verðtrygging er meira að segja mun áhættusamari en gengistrygging þrátt fyrir að reiknað sé með að gengi íslensku krónunnar eigi eftir að falla árlega um 4% að jafnaði næstu áratugina! Þetta hljómar ótrúlega og því ætla ég að útskýra málið með einföldu dæmi:

Við skulum ímynda okkur að þrjár fjölskyldur hafi staðið frammi fyrir því að taka 20 milljóna króna íbúðalán til 40 ára 1. janúar 2007. Það voru þrjár tegundir lána í boði og fjölskylda A tók gengistryggt afborgunarlán með 2% vöxtum og 1,5% álagi. Fjölskylda B valdi verðtryggt jafngreiðslulán með 5% vöxtum og fjölskylda C tók jafngreiðslulán með 14% óverðtryggðum breytilegum vöxtum. Við vitum hvað hefur gerst frá 1. janúar 2007; gengið hrundi, verðbólgan rauk af stað og óverðtryggðir vextir fóru í hæstu hæðir. Í dæminu okkar skulum við taka allt þetta með í reikninginn en spá svo um framtíðina og gera ráð fyrir að gengið falli árlega um 4%, verðbólga verði að jafnaði 4% á ári og óverðtryggðir vextir verði 12,4% það sem eftir er lánstímans. Hvaða fjölskylda skyldi hafa tekið ódýrasta lánið og hver það dýrasta?

Fjölskylda A mun greiða 115.642.922 krónur í kostnað af gengistryggða láninu.

Fjölskylda B mun greiða 132.295.166 krónur í kostnað af verðtryggða láninu.

Fjölskylda C mun greiða   94.855.873 krónur í kostnað af láninu með óverðtryggðum vöxtum.

Þá höfum við það. Ég hef reyndar oft farið yfir álíka dæmi áður en þó aldrei almennilega eftir gengishrunið og því er það kærkomið tækifæri, ef svo má segja, til þess að fara yfir útreikningana aftur. Það má vissulega deila um spáforsendurnar en ég notast við gengi gagnvart bandaríkjadal, verðbólgu og meðalvexti síðustu 20 ára sem viðmið um framtíðina. Svo má bæta við bjartsýni eða svartsýni eftir vild en niðurstaðan verður ætíð nálægt því sú sama: verðtryggt íslenskt lán er dýrasti kosturinn og einnig áhættusamari fyrir lántakann en lán í erlendum gjaldmiðli til heildar lánstíma litið.

Kær kveðja,
Ingólfur H. Ingólfsson