Andstaðan við fleiri álver á Íslandi hefur fyrst og síðast snúist um umhverfismál en minna um þá efnahagslega áhættu sem gæti fylgt slíkri starfsemi. Ég leyfi mér að fullyrða að í frekari álversframkvæmdum geti falist óásættanleg áhætta fyrir íslenskan efnahag og framtíð þvert á það sem talsmenn vinnuveitenda og verkafólks halda gjarnan fram. Ég ætla að rökstyðja þessa fullyrðingu en fyrst verð ég þó að láta þá skoðun mína í ljósi að viðbrögð hagsmunasamtaka iðnaðarins og annarra samtaka atvinnulífsins við ákvarðanir umhverfisráðherra eru svo fyrir neðan allar hellur að það er ekkert annað en ruddaskapur, svo það sé kurteislega orðað. Það er sorglegt, svo ekki sé meira sagt, að hagsmunasamtök sem verða að teljast til ráðandi afla í samfélaginu skuli fara niður á svo lágt plan að þau gera sig nánast ómerk í málefnalegri umræðu. Ruddaskapur er bitlaust vopn í siðuðu samfélagi og ekki uppbyggilegur. En amen við þessu og aftur að efninu. Það er tvennskonar áhætta sem fylgir því að binda meira af orkunni í álframleiðslu, sú fyrri er kölluð markaðsáhætta en sú síðari fyrirtækjaáhætta. Skoðum þær nánar.

Rússibanareið í álvagni
Alframleiðsla er hrávöruiðnaður sem er mjög háður verðsveiflum á mörkuðum og orkuverð til okkar er tengt þessu sveiflukennda markaðsverði. Við vitum að vísu ekki hvert orkuverðið en það eykur óvissuna enn meira ekki síst fyrir aðra orkunotendur eins og almenning og íslensk fyrirtæki, en það er reyndar sérstakur kapítuli í Íslandssögunni. Það sem ég vil leggja áherslu á er að orkuframleiðsla Íslendinga er nánast hrávöruframleiðsla sem er jafnfram ein sú áhættusamasta framleiðslugrein sem hægt er að stunda og er reyndar einkennandi fyrir vanþróuð ríki. Á meðfylgjandi mynd sést hvernig verð á áli, og þar með orkuverð, hefur sveiflast á síðastliðnum fimm árum. Hafi einhver áhyggjur af sveiflum á gengi íslensku krónunnar ætti sá sami að grípa um hjartað og höfuðið líka þegar hann les úr sveiflum á álverði. Á þessum fimm árum rauk álverðið einu sinni upp um 82% á 12 mánuðum og hrapaði svo niður um 59% á sex mánuðum, líklega til þess eins að skjótast aftur upp um 77%! Svona sveiflur gera áhættusæknustu spákaupmenn gráhærða fyrir aldur fram en íslenskur orkuiðnaður ætlar að setja nánast alla auðlindana undir, og græða á því!?


Að setja öll eggin í sömu körfuna
Áfyrirtæki á Íslandi eru í eigu tveggja álrisa, Rio Tinto Alcan sem á álverið í Straumsvík og Alcoa með Fjarðaál og þriðja fyrirtækið er Norðurál í Hvalfirði sem er í eigu tiltölulega lítils félags, Century Aluminium Company. Sömu fyrirtæki standa fyrir stækkun og fjölgun álvera á landinu, Alcoa á Bakka, Norðurál í Helguvík og Rio Tinto Alcan stefnir að stækkun í Straumsvík.

Fyrrverandi orkumálastjóri, Þorkell Helgason, skrifaði eftirfarandi í grein, Orka handa álverum: “Yrði af öllum umræddum álversframkvæmdum væri búið að nýta um þrjá fimmtu af ætlaðri virkjanlegri vatnsorku og háhita”. Gera má ráð fyrir að álfyrirtæki taki nú þegar til sín um 80% af framleiddri orku í landinu. Það er mikið hættuspil að setja okkar dýrmætustu auðlind, orkuna, í hendurnar á einum og sama aðilanum. Það skiptir í sjálfu sér ekki ýkja miklu máli hvort fyrirtækin séu fleiri eða færri því að þau starfa öll í sömu atvinnugrein og ómögulegt er að segja til um hverjir eigendurnir þeirra verða í framtíðinni því að þau eru öll skráð á markaði. Skemmst er að minnast kaupa Rio Tinto á Alcan árið 2007 en það er ekki allt og sumt því að ástralski risinn, BHP Billiton, og sá kínverski, Chinalco, slást um kaupin á Rio Tinto Alcan. Þetta gerir framtíð íslenskrar orkuframleiðslu mjög spennandi, að öllu óbreittu.

Reynslan af gríðarlegu tapi lífeyrissjóðanna ætti að vera okkur í fersku minni því að henni er ekki einu sinni lokið. Sjóðirnir keyptu hlutabréf í öllum innlendum fjármálafyrirtækjum og félögum þeim tengdum og keyptu auk þess skuldabréf af þeim líka og töldu sig sjálfsagt vera að dreifa áhættunni með því að eiga eitthvað í þeim öllum en ekki bara fáum. Skaðinn af þessari “áhættudreifingu” er vonandi ekki gleymdur og grafinn.

Ég hef áður skrifað um það að okkar önnur stærsta auðlind, fiskimiðin, er fugl í skógi en ekki í hendi og fiskveiðar því afar áhættusöm atvinnugrein, eins og reyndar öll hrávöruframleiðsla er. Það er því lífsnauðsyn fyrir okkur Íslendinga að dreifa áhættu í atvinnustarfsemi og efnahagskerfinu til þess að tryggja okkur sem best öruggar framtíðartekjur og velmegun. En það verður ekki gert með stórkallahætti og fruntaskap.

Góða helgi,
Ingólfur H. Ingólfsson