Þegar líður að jólum dettur mér alltaf í hug grein sem ég las í þýska vikuritinu Die Zeit fyrir mörgum árum. Greinin fjallaði um jólin og innrásina inn í barnaherbergið, eins og höfundar kölluðu gjafaflóðið sem lendir á börnunum. Fyrirsögn greinarinnar, „Ég á allt og fæ meira“, lýsir vel hversu fáránlega þessi jólagjafahegðun er og kemur öllum, bæði gefanda og þiggjanda, í stökustu vandræði. En hvers vegna gerum við alltaf þessa svo augljósu vitleysu um jólin? Ég ætla að leyfa mér að endursegja það sem ég skrifaði um þessa þýsku grein árið 2004.
Börn og unglingar eru ríkustu fjölskyldumeðlimirnir og eyða um helmingi af tekjum foreldranna, segir í greininni. Framleiðendur og seljendur vita að foreldrar setja börnin í forgang, ekki aðeins í umhyggju heldur einnig í neyslu. Fátækt hefur óveruleg áhrif á neysluhegðun barna og hindrar þau lítið í neyslukapphlaupinu. Börn eru góðir neytendur og auglýsendur vekja neysluvitund hjá stöðugt yngri börnum meira og minna með fulltingi foreldranna. Tískuheimurinn hefur fyrir löngu gert tveggja ára börn að lifandi brúðum og unga krakka að kyntáknum, segir í greininni. Auglýsingarnar verða ágengari og reyna stöðugt á siðferðilegt þanþol neytenda. Samkeppnin harðnar því börnunum fækkar á vesturlöndum. Þess vegna þarf að færa aldursmörk neytandans neðar og verða djarfari í sölumennskunni. Seljendur eru svo heppnir, ef svo má segja, að fjölskylda barnanna kemur þeim til bjargar. Í gömlu Evrópu eru færri en tvö börn á fjölskyldu en að börnunum standa foreldrar og tvö sett af ömmum og öfum eða hlutfallið einn–tveir-fjórir. Sumstaðar, eins og á Íslandi, er algengt að á hvert barn séu tvö sett af foreldrum og þá fá þau börn gjafir í hlutfallinu einn-fjórir-átta. Öll tekur svo fjölskyldan þátt í innrásinni í barnaherbergið og troðfyllir það af dóti, því það er svo gaman að gefa og gleðja.
En hvað á að gera? Það er vissulega erfitt að segja fullorðnu fólki hvað það á að gefa börnum eða öðrum í jólagjöf. En fjölskyldan gæti tekið sig saman um eina eða tvær gjafir, sérstaklega þær sem eru dýrar. Eða gefið eitthvað smáræði. Ég þekki til fjölskyldu þar sem yngstu börnin leika sér mest með fjörusteina og misstóra kubba sem voru sagaðir til úr gamalli trjágrein. Kannski eru steinarnir svona vinsælir af því að þeir eru nokkuð þungir og börn upplifa það öðruvísi en plastdótið sem alltaf er jafn létt hversu stórt sem það er. Og trékubbarnir eru sumir bognir og aðrir beinir og flestir eru enn með berkinum utan á. Kannski ættum við bara að gefa það sem gleður þessi jólin í stað þess að gera hina hefðbundnu og hræðilegu stórinnrás inn í barnaherbergið. Það mætti prófa það.
Góða helgi.
Ingólfur H. Ingólfsson
