Lítil en áhugaverð frétt birtist á mbl.is undir fyrirsögninni „Rússnesk múslimabréf“. Þar er sagt frá því að Rússar hafi gefið út verðbréf sem uppfylli kröfur Íslam í þeim tilgangi að laða til sín viðskipti strangtrúaðra múslima. Það sem mér finnst merkilegast við fréttina er að hún gefur vísbendingu um að stunduð sé fjármálastarfsemi með töluvert öðrum hætti en við erum vön. Skoðum þessa litlu frétt aðeins nánar.

Verðbréfin sem fjallað er um á mbl.is eru svo kölluð íslömsk verðbréf, eða Sukuk á arabísku, og eru sérstök að því leyti að þau bera ekki vexti, verðmæti þeirra eru eignatengd og arðsemi fer eftir hagnaði af undirliggjandi eign. Sukuk eru ekki skuldabréf í eiginlegum skilningi þó að tilgangur þeirra sé sá sami, að losa um fé. Í Íslam er bannað að stunda viðskipti með skuldir því að það er ranglátt og ósiðlegt samkvæmt Shari´ah lögum en þau eru unnin upp úr helgiriti múslima, Kóraninum, og (strangtrúuðum) múslimum ber að fylgja í leik og starfi. Meginatriðið í íslamskri fjarmálastarfsemi er bann við að taka vexti (riba) og ástæðan er annarsvegar sú að það stríði gegn réttlætis- og sanngirnissjónarmiðum og hins vegar að það samræmist ekki góðu viðskiptasiðferði. (Riba merkir á arabísku bæði vexti og okur).

Það er eftir töluverðu að slægjast á markaði með Sukuk bréf en hann var talinn vera um 43,2 þúsund milljarðar (billjón) USD árið 2007. Það sem hefur gert vestrænum fjármálastofnunum einna erfiðast fyrir með viðskipti á Sukuk bréfum eru lög um fjármaláfyrirtæki og regluverk eftirlitstofnana. Bretar hafa gert mikið í að laga sitt regluverk að íslamskri fjármálastarfsemi en þar starfa fimm íslamskir bankar og núna eru Rússar að feta sig inn á þennan markað líka.

Vextir eru óréttlátir
Samkvæmt Shari‘ah er almennur lántaki í verri stöðu en lánveitandi og því sé ósanngjarnt að krefja hann um annað en að skila til baka höfuðstóli lánsins. Að taka vexti (riba) er ranglátt og þar af leiðandi bannað. Bann við vaxtatöku í Íslam er ætlað að koma hinum minnimáttar til varnar - eins konar neytendavernd. Í Gamla testamentinu, sérstaklega í annarri Mósebók, er einnig að finna bann við vaxtatöku til verndar fátækum og í nýja testamentinu er svipaður verndarboðskap á ferð. Það var þó ekki fyrr en árið 1311 að páfinn í Róm, Clement V, setti algert bann við vaxtatöku kristinna manna og var það bann meira og minna í gildi þar til Karl V, keisari yfir Þýskalandi og Spáni, leyfði kaupmönnum að taka vexti af lánum árið 1543. Þar með var ísinn brotinn og kristnir eignamenn voru fljótir að tileinka sér vaxtatöku af lánsfé.

Gott viðskiptasiðferði
Í Shari´ah er bannað að stunda viðskipti með áfengi, veðmál og klám. Þessi siðferðisafstaða til fyrirtækjareksturs er ekki svo ólíkur þeirri sem (kristnir) menn hafa verið að fjalla um, einkum síðast liðna tvo áratugi, og kallað hefur verið viðskiptasiðferði og samfélagslega ábyrg fyrirtæki. Það er því kannski ekki svo fjarri lagi að horfa til íslamskra viðskiptahátta með meiri athygli og minni fordómum ef við, sem erum kristin, ætlum að feta okkur af alvöru inn á brautir siðlegra og samfélagslega ábyrgra viðskiptahátta. Það ætti kannski að draga úr fordómum okkar við að leita í smiðju Íslam að minnast þess að Móses er jafnt spámaður gyðinga, múslima og kristinna og sagan af frelsun Hebrea frá Egyptalandi, sem sagt er frá í annarri Mósebók, er ekki aðeins upphafið að sjálfsmynd Ísraela heldur einnig okkar kristnu menningar og siðaboðskapar, meðal annars um réttláta meðferð á lánsfjármagni.

Ingólfur H. Ingólfsson